Waarom we transformationele leiders nodig hebben

Philip VAN IMPE

In december van vorig jaar vond in Zeebrugge een Navy Officers Day plaats. Een perfecte organisatie met een grote opkomst waar naast informatie en toelichting ook ruimte was voor vragen en discussie. De sprekers zoomden in op de uitdagingen van de Marinecomponent en, meer specifiek, op de Visie en het Businessplan 2020. Leiderschap ontbrak niet op de agenda. Het kwam aan bod met als thema “Waarom we meer transformationeel leiderschap nodig hebben.”

De kernboodschap luidde dat in turbulente tijden, gekenmerkt door verandering en vernieuwing, meer bereikt wordt met transformationeel dan met transactioneel leiderschap. Deze vormen of stijlen van leiderschap werden geïdentificeerd en beschreven na jarenlang, wereldwijd onderzoek in talrijke organisaties. De betekenis van beide stijlen zit eigenlijk vervat in hun benaming.

Bij transactioneel leiderschap vindt er tussen de leidinggevende en zijn medewerkers een transactie of een ruil plaats. Die begint zodra de medewerker een opdracht ontvangt. Wordt het beoogde resultaat bereikt, krijgt de medewerker in ruil een beloning en is de transactie afgerond. Die beloning kan verschillende vormen aannemen: een eenvoudig schouderklopje, een goede evaluatie, toelating om een opleiding te volgen… In commerciële middens worden soms financiële beloningen uitgekeerd. Wordt het gewenste resultaat niet bereikt, dan volgt geen beloning maar zal de leidinggevende corrigerend tussenkomen. De medewerker moet verantwoording afleggen en kan zelfs een sanctie krijgen. Transactionele leidinggevenden beperken zich vooral tot het opvolgen van de resultaten. Ze komen alleen tussen wanneer de verwachtingen niet ingelost worden of wanneer het misloopt. De transactionele stijl komt vrij veel voor. Verschillende onderzoekers wijzen op de taak- en resultaatgerichte focus ervan. Omdat de stijl gebaseerd is op belonen en straffen, worden de medewerkers vooral extrinsiek gemotiveerd. Extrinsieke motivatie komt van buitenaf, bijvoorbeeld vanuit het vooruitzicht op een beloning of de angst voor een sanctie. Intrinsieke motivatie is de motivatie die vanuit jezelf komt. Je bent gemotiveerd omwille van de job zelf. Dat kun je lezen in Effectieve leiders passen het ABC van de motivatie toe dat in HR Topics 4/2019 verscheen.

Transformationeel leiderschap gaat verder dan transactioneel leiderschap. Het is meer dan alleen een ruiloperatie. Transformationele leiders willen meer dan alleen resultaten bereiken. Ze willen tegelijk hun medewerkers transformeren of omvormen tot performantere medewerkers. Hierdoor zal ook de organisatie performanter worden. Onderzoekers wijzen dikwijls op het relatiegerichte karakter van deze stijl omdat hij een intense band vraagt tussen de leider en zijn medewerkers. Transformationele leiders gedragen zich op verschillende manieren ‘transformerend’:

  • Onder het motto leading by example oefenen ze een positieve invloed uit op hun medewerkers. Ze hanteren hoge morele en ethische normen. Het zijn rolmodellen en ze worden door hun medewerkers gerespecteerd en vertrouwd.
  • Op een inspirerende manier communiceren ze hun visie en ook de hoge verwachtingen die ze in hun medewerkers koesteren. Zo motiveren ze hen om zich voluit voor het team of de organisatie in te zetten en meer te doen dan uit louter zelfbelang. Dit werkt versterkend op de teamgeest.
  • Ze stimuleren hun medewerkers om creatief en innoverend te zijn. Ze sporen die medewerkers ook aan om de eigen oplossingen en overtuigingen in vraag te stellen. Omgekeerd worden medewerkers uitgenodigd zich positief kritisch op te stellen naar hun leidinggevenden toe.
  • De medewerkers krijgen de individuele aandacht die ze nodig hebben. Transformationele leiders kennen de kwaliteiten en ook de minder sterke punten van hun medewerkers. Daarbij treden ze coachend en raadgevend op. Ze helpen hun medewerkers om beter te worden. Zo creëren ze een ondersteunend en lerend klimaat met aandacht voor de individuele behoeften en verwachtingen.

Welke stijl is nu de meest effectieve? Het uitgangspunt is altijd dat leidinggevenden respectvol en integer handelen. Transactioneel leiderschap kan heel effectief zijn bij routineopdrachten of wanneer constant onder tijdsdruk gepresteerd wordt. Ook wanneer de samenwerking kort is en er daardoor niet voldoende tijd is om een intense relatie tussen de leider en de medewerkers op te bouwen. Naargelang de situatie kunnen beide stijlen trouwens ook door één leidinggevende gecombineerd worden. Maar onderzoek toont aan dat een transformationele stijl de intrinsieke motivatie bevordert en het meest effectief is wanneer een organisatie voor vernieuwing staat of bij opdrachten die vernieuwing en creativiteit vragen. Onderzoek heeft ook aangetoond dat de werktevredenheid van medewerkers hoger en hun uitstroom lager is met transformationeel leiderschap. Bovendien blijkt dat deze stijl niet voorbehouden is aan het topmanagement maar op alle echelons in een organisatie kan toegepast worden.

Is transformationeel leiderschap ontwikkelbaar? Daar bestaat geen twijfel over. Leiding geven is een continu leerproces dat stoelt op twee pijlers: ervaring en leiderschapsontwikkeling. Ervaring maakt leiders bewust van de kracht van het transformationele leiderschap. Leiderschapsontwikkeling focust dan weer op het ontwikkelen en vergroten van gedragscompetenties. Ongeacht hun leiderschapsstijl moeten alle leidinggevenden uitblinken in de vijf generieke gedragscompetenties: integer handelen, anderen respecteren, samenwerken, flexibel zijn en organisatieloyaliteit tonen. Maar ook het voorbeeld geven, motiveren, visie tonen, de ontwikkeling van anderen bevorderen, deelnemen aan verandering en communiceren zijn ‘transformationele’ gedragscompetenties die in het competentiewoordenboek van Defensie beschreven staan.

Wie de Visie op Leiderschap bij Defensie gelezen heeft, zal vaststellen dat onze organisatie het transformationele leiderschap omarmt. Dat blijkt onder meer uit de omschrijving die Defensie aan leiderschap geeft. Leiderschap is een beïnvloedingsproces, met een ethische grondslag, voornamelijk door het sturen, motiveren, ondersteunen en inspireren van medewerkers niet alleen om gemeenschappelijke doelstellingen te bereiken maar ook om hen tegelijk sterker en performanter te maken. De lezers zullen naarmate zij verder lezen, ontdekken hoe het concept van het transformationele leiderschap gestalte krijgt.

Het gezegde dat in onze organisatie transformatie de enige constante is, zal door alle burgers en militairen bij Defensie bevestigd worden. Deze veranderingen vragen telkens een groot aanpassingsvermogen en zorgen dikwijls voor onzekerheid. Leiders spelen een cruciale rol in het gidsen van hun medewerkers door al deze transformaties. En daarmee wordt de vraag die de titel van deze bijdrage oproept ook beantwoord!

De professionele wacht
De professionele wacht
Instruction & Training Facility
Instruction & Training Facility
Internationale uitwisseling KMS
Internationale uitwisseling KMS
Emma en Lucas
Emma en Lucas