Relativity applies to physics, not ethics (Albert Einstein)

Philip VAN IMPE

Eerst willen we de lezer geruststellen. Dit artikel gaat niet over de relativiteitstheorie van Albert Einstein. Het wil wel ingaan op een fameuze quote van deze beroemde natuurkundige: “Relativiteit is van toepassing op fysica en niet op ethiek”. Omdat de context waarin Einstein dit gezegd heeft niet duidelijk is, groeide deze quote uit tot een dankbaar onderwerp voor stevige debatten.

Voor een goed begrip wijzen we op het verschil tussen ethiek en moraal. Het zijn twee termen die in het dagelijkse taalgebruik veel door elkaar gebruikt worden. Meestal is daar niets mis mee. Wanneer we het hebben over “ethisch juist handelen” en “moreel juist handelen” bedoelen we eigenlijk hetzelfde. Maar er is een verschil. Ethiek gaat over wat als goed en wat als slecht beschouwd wordt. Moraal heeft betrekking op waarden, normen en gedragsregels. Ethiek is het kritisch nadenken over moraal. Wie het heeft over een ethisch dilemma, bedoelt dus een moreel dilemma waarbij bepaalde waarden met elkaar in conflict komen.

Wat bedoelde Einstein met zijn quote?

Wou Einstein zeggen dat hij niet geloofde in de theorie van het ethisch relativisme? Eenvoudig uitgelegd stelt deze theorie dat wat als goed of slecht beschouwd wordt, kan verschillen per individu of samenleving en ook kan evolueren in de tijd. Een klassiek voorbeeld is de slavernij. Ten tijde van de Amerikaanse burgeroorlog werd slavernij in het Noorden als moreel verwerpelijk beschouwd, terwijl het in het Zuiden moreel aanvaardbaar was.

We laten in het midden of Einstein wel of niet geloofde in ethisch relativisme. Maar wellicht wou hij zeggen dat ongeacht de culturele context, maatschappelijke omgeving of persoonlijke opvoeding sommige dingen altijd dezelfde morele waarde behouden. Bepaalde acties zijn dus altijd moreel verkeerd en sommige zijn altijd moreel juist. Is oudermoord bijvoorbeeld niet altijd slecht en ouderliefde niet altijd goed?

Moet leiderschap niet steeds ethisch gefundeerd zijn?

In de geest van Einstein is er geen twijfel mogelijk. Goed leiderschap is ALTIJD moreel verantwoord. Leiders die moreel niet juist handelen zijn altijd slechte leiders. Mensen willen immers integere leiders die hen niet bedriegen. Helaas zijn er vele voorbeelden van leiders die ontmaskerd werden als bedriegers. Denken we aan Richard Nixon die in 1974 als president aftrad om een afzettingsprocedure te voorkomen. Hij had het Amerikaanse volk in de uitoefening van zijn functie bedrogen door zijn betrokkenheid bij het Watergateschandaal te blijven ontkennen tot de bewijzen onomstotelijk op tafel lagen. Recenter, in 2001, zagen we bij ons de ondergang van het Iepers spraaktechnologiebedrijf Lernhout & Hauspie. Beide oprichters werden veroordeeld tot een gevangenisstraf voor valsheid in geschrifte en het knoeien met bedrijfsresultaten. Het waren leiders die hun werknemers, aandeelhouders en onze samenleving bedrogen.

Wat zijn de principes van het ethisch leiderschap?

Ethisch leiderschap omschrijven we bondig als leiderschap dat stoelt op waarden zoals integriteit, respect en loyauteit. Ethische leiders zijn leiders die moreel juist handelen. Maar wat zijn dan de kenmerken van zulk leiderschap? De jongste decennia hebben tal van academici en onderzoekers zich over deze vraag gebogen. In zijn magistraal boek Leadership, theory & practice beschrijft Peter Northouse vijf principes van ethisch leiderschap waarover een grote consensus bestaat.

  • Ethische leiders respecteren hun medewerkers. Dat doen ze onder meer door goed en empathisch naar hen te luisteren, door hen te betrekken en ook door tolerant te zijn voor tegengestelde standpunten. Wanneer leiders respect tonen voor hun medewerkers, zullen ze zich ook competent voelen in hun job.
  • Ethische leiders dienen hun medewerkers. Wat dienend leiderschap inhoudt, werd uitgelegd in HR Topics 4/2020. Dienende leiders zetten zich in voor het welzijn van hun medewerkers van wie het belang primeert boven het eigenbelang.
  • Ethische leiders zijn rechtvaardig. In de eerste plaats wanneer ze beslissingen nemen. Ook wanneer ze belonen of correctief optreden. Ze doen niet aan vriendjespolitiek. Ze streven naar een kwaliteitsvolle relatie met alle medewerkers. Over dit laatste staat meer in HR Topics 3/2020.
  • Ethische leiders zijn eerlijk. Ze zijn authentiek en tonen zich zoals ze zijn. Oneerlijk gedrag in gelijk welke vorm leidt tot het verlies van integriteit en het vertrouwen van de medewerkers. Falend leiderschap is dan het gevolg. Een artikel hierover staat in HR Topics 6/2019.
  • Ethische leiders bouwen met hun medewerkers aan een sterke gemeenschap. Ze waken over de cohesie en het moreel. Ze werken met hun medewerkers aan doelstellingen die als gemeenschappelijk worden ervaren. Worden deze doelstellingen gerealiseerd, dan is dit niet enkel een succes voor de leider maar voor alle medewerkers.

Wat vindt Defensie van ethisch leiderschap?

Defensie laat er geen twijfel over bestaan. Ethisch leiderschap, in alle geledingen en op alle niveaus, is de regel waarop geen uitzondering wordt toegestaan. Ethisch leiderschap is dus nooit relatief om het op zijn Einsteins te zeggen. De lezer wordt uitgenodigd om er Leading by Example – de Visie op leiderschap bij Defensie op na te slaan. Deze visie geeft een antwoord op wat effectieve leiders moeten ZIJN, WETEN en DOEN. Een paar uittreksels:

  • Defensie wil leiders die ethisch bewust ZIJN en navenant handelen. Zo dragen ze bij tot het creëren van een ethisch klimaat.
    Als authentieke leiders bewaken ze hun integriteit als hun hoogste goed.
  • Effectieve leiders WETEN dat ze moeten excelleren in de generieke gedragscompetenties van Defensie: integer handelen, anderen respecteren, loyauteit tonen, samenwerken en flexibel zijn.
  • In wat ze DOEN inspireren effectieve leiders hun medewerkers door het voorbeeld te geven. Mensen volgen leiders vooral om wat ze doen, en niet om wat ze zeggen. Voorbeeldgedrag is ook zichzelf in vraag durven stellen, eigen fouten (h)erkennen en er werk van maken om zich te verbeteren. Effectieve leiders zijn bezorgd om het welzijn van hun groep. Ze willen niet enkel gemeenschappelijke doelstellingen realiseren maar ook samen met hun groep groeien en performanter worden.

We nodigen iedereen uit om over de quote van Albert Einstein na te denken. Heeft hij gelijk? Tja, wie zijn wij om hem ongelijk te geven… Leidinggevenden nodigen we uit om na te denken over hun leiderschap, geïnspireerd door Marcus Aurelius, keizer van Rome (161 tot 180 n.Chr) en filosoof, die het volgende schreef:

Als het niet juist is, doe het dan niet; als het niet waar is, zeg het dan niet.

HRM@Defence wave 3
HRM@Defence wave 3
Valorisatie functie onderrichter
Valorisatie functie onderrichter
Aanwervingen Rosetta
Aanwervingen Rosetta
Nieuwe overeenkomst verzekeringen
Nieuwe overeenkomst verzekeringen
Emma en Lucas
Emma en Lucas